{"id":4990,"date":"2009-10-12T09:23:45","date_gmt":"2009-10-12T14:23:45","guid":{"rendered":"https:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/?p=4990"},"modified":"2009-10-12T09:23:45","modified_gmt":"2009-10-12T14:23:45","slug":"dos-poemas-sobre-la-matanza-de-acteal","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/?p=4990","title":{"rendered":"Dos poemas sobre la matanza de Acteal"},"content":{"rendered":"<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><strong>CANTARES DE ACTEAL <\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Ojarasca<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\"><strong>La Jornada<o:p>\u00a0<\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Hacia 1998, conmocionadas por la reciente masacre de Acteal, en Chenalh\u00f3, Chiapas, las j\u00f3venes poetas Juana Karen Pe\u00f1ate (de lengua chol) y Ruperta Bautista V\u00e1zquez (tsotsil), quienes por entonces iniciaban su producci\u00f3n po\u00e9tica, compusieron estos significativos poemas. Ahora que se consolida el \u201crevisionismo\u201d interesado de historiadores, abogados, predicadores evang\u00e9licos, y seguramente de los autores intelectuales de la masacre, es oportuno recoger las palabras de estas escritoras, que una d\u00e9cada despu\u00e9s han continuado y madurado su escritura. Ambas son ya conocidas por los lectores de Ojarasca. <o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Lkunex ti ch\u2019nalo\u2019 \/ Lunes en el pozo<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Ruperta Bautista V\u00e1zquez<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Ta yunenal ikliman ch-atin ti k\u2019ak\u2019ale<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">spomtabe<span>\u00a0 <\/span>xch\u2019uvil me\u2019onetike<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">jpannuk\u2019tavanej smakbeik slekil sbek\u2019tal ti osile<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">stz\u2019ujet no\u2019ox cha\u2019iik ti milvaneje.<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">Ti ch\u2019uvil xch\u2019uk syaxal a\u2019maletike<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">j ok\u2019 no\u2019ox k\u2019ataj ta uk\u2019umal ch\u2019ich\u2019<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">ti yich\u2019el ti muk\u2019 ti kajvaltike yakuxulxa<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">te xa no, ox xkajet ta sba stz\u2019ubilal ti lajelale.<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">Junxa yo\u2019nton nopejik talel ti jmilvanejetike<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">ta sba xch\u2019ulekik ti jsa\u2019 lekilaletike<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">a\u2019 xhci\u2019ilik pukuj spas yabtelik<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">lek xvinaj ti a\u2019iel ti milel lajelale.<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">Ti buch\u2019u lek yo\u2019ntonike, a\u2019 stijik jbael ti ti\u2019 mukenale<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\">k\u2019okbatik snij\u2019ik yu\u2019un smantal ti jk\u2019ulejetike<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\">chanavik ta pixbil ch\u2019ixal lumetik<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\">xchi\u2019uk subjilal milel la staike.<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\">A\u2019 la jyil ta sat ti j-anil o\u2019nton ik\u2019e<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\">xchi\u2019uk xch\u2019ich\u2019el ya\u2019lel sat ti osile<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\">smakbeik sat ti me\u2019on untike<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\">ch\u2019och\u2019obtasbil ikomik yu\u2019un sk\u2019ak\u2019al yo\u2019nton tuk\u2019etike.<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><span><\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\" lang=\"FR\"><span>\u00a0<\/span><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>En la infancia del d\u00eda el sol se ba\u00f1a<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>perfumando el rezo de los humildes.<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Una velaci\u00f3n cubre el sano cuerpo del lugar,<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>la mirada traicionera atenta.<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Plegaria y humedad de la selva<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>en minutos se convierten r\u00edo de sangre,<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>las alabanzas se visten de agon\u00eda<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>florando en el polvo destructor.<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Hombres asesinos marchan decididos<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>sobre almas buscadoras de justicia:<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>act\u00faan cobardes y malvados,<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>se siente su ruido de carnicer\u00eda.<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Los inocentes tocan al port\u00f3n de la tumba<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>degollados por el testamento dominador,<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>caminan en el suelo cubierto de espinas<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>con su muerte obligada.<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Es testigo el desesperado aire<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>y rojas l\u00e1grimas de tiempo<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>cubren el rostro de los hu\u00e9rfanos<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>acribillados con odio de ametralladoras.<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">REBWAR SAEED <o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>\u00bfChukoch? \/ \u00bfPor qu\u00e9?<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Juana Karen Pe\u00f1ate <o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Kab\u00e4 xtaya\u00f1ob ubibil kcha\u2019an<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Tyi k\u2019ak\u2019al kba\u00f1elil,<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Ji\u00f1i ir\u2019ay kpusik\u2019al<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Maa\u00f1ik mi ch\u2019amben isum<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Chukoch ji\u00f1i bak\u2019tyal\u00e4l<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Letyojibil tyi joy \u00f1up\u2019ul<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Jump\u2019ej; s\u00e4k\u2019an tsa kubi<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Juntyikil ty\u2019an ch\u2019oyol b\u00e4 tyi Kampeche<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Wen tyijik\u00f1a mi pekan ipi\u00e4 lob<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Kixiklelob mi ts\u2019isob, mi jalob chij,<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Yamb\u00e4 sak\u2019an, Yamba xty\u2019an<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">W\u00e4le juntyikil xtabaske\u00f1o,<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Ya\u2019 ba\u2019 mi subel ty\u2019an<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Mi ch\u2019\u00e4l iyixiklel<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Tyi ty\u2019ojoljaxb\u00e4 ty\u2019a\u00f1;<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Tyi yamb\u00e4 s\u00e4ak\u2019an<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Ch\u2019ijiyem tsa kubi<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Xty\u2019an ch\u2019oyol b\u00e4 tyi aktyal<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">Tsa\u2019 isubu.<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\">yutybal kpa\u00f1umi!<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><span>\u00a0 <\/span><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Tantos poetas he escuchado<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Entre las llamas de mi soledad<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Que las notas de mi alma<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>No comprenden a\u00fan<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Por qu\u00e9 la vida lucha<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Encerrada en los fierros del universo.<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Una ma\u00f1ana escucho<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>A un poeta carmelita<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Les habla alegremente a los campechanos:<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>\u201cMis mujeres tejen y cosen el henequ\u00e9n\u201d.<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Otra ma\u00f1ana, otro poeta<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Habla igualmente<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Ahora es tabasque\u00f1o<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Ante el micr\u00f3fono<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Adorna a sus bellas mujeres<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Con palabras floridas.<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>A la ma\u00f1ana siguiente<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Escucho melanc\u00f3lica<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>A un poeta de Acteal<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>Y exclama:<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><o:p><strong>\u00a0<\/strong><\/o:p><\/span><span style=\"font-family: Arial\"><strong>\u201cEl fin de mi mundo\u201d.<o:p><\/o:p><\/strong><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>CANTARES DE ACTEAL Ojarasca La Jornada\u00a0\u00a0 Hacia 1998, conmocionadas por la reciente masacre de Acteal, en Chenalh\u00f3, Chiapas, las j\u00f3venes poetas Juana Karen Pe\u00f1ate (de lengua chol) y Ruperta Bautista V\u00e1zquez (tsotsil), quienes por entonces iniciaban su producci\u00f3n po\u00e9tica, compusieron estos significativos poemas. Ahora que se consolida el \u201crevisionismo\u201d interesado de historiadores, abogados, predicadores evang\u00e9licos, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":249,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-4990","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-mundo"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4990","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/249"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4990"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4990\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4990"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4990"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4990"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}