{"id":781,"date":"2008-07-28T08:42:25","date_gmt":"2008-07-28T13:42:25","guid":{"rendered":"https:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/?p=781"},"modified":"2008-07-28T08:43:04","modified_gmt":"2008-07-28T13:43:04","slug":"balun-canan-rosario-castellanos","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/?p=781","title":{"rendered":"Bal\u00fan Can\u00e1n: Rosario Castellanos&#8230;"},"content":{"rendered":"<p align=\"center\" style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: center\" class=\"MsoNormal\"><strong><span style=\"font-size: 18pt; color: black; font-family: Arial\">A cincuenta a\u00f1os de <\/span><\/strong><\/p>\n<p align=\"center\" style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: center\" class=\"MsoNormal\"><strong><span style=\"font-size: 18pt; color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/strong><\/p>\n<p align=\"center\" style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: center\" class=\"MsoNormal\"><strong><span style=\"font-size: 18pt; color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/strong><\/p>\n<p align=\"center\" style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: center\" class=\"MsoNormal\"><strong><span style=\"font-size: 18pt; color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/strong><\/p>\n<p align=\"center\" style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: center\" class=\"MsoNormal\"><strong><span style=\"font-size: 18pt; color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/strong><\/p>\n<p align=\"center\" style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: center\" class=\"MsoNormal\"><strong><span style=\"font-size: 18pt; color: black; font-family: Arial\"><em>Bal\u00fan Can\u00e1n*<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n<p align=\"center\" style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: center\" class=\"MsoNormal\"><strong><span style=\"font-size: 18pt; color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/strong><\/p>\n<p align=\"center\" style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: center\" class=\"MsoNormal\"><strong><span style=\"font-size: 18pt; color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/strong><\/p>\n<p><strong><span style=\"font-size: 18pt; color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/strong><strong><span style=\"font-size: 24pt; color: black\"><o:p>\u00a0<\/o:p><\/span><\/strong><span style=\"color: black; font-family: Arial\">En 1957, Rosario Castellanos public\u00f3 su primera novela titulada <em>Bal\u00fan Can\u00e1n<\/em>, que en maya antiguo (<em>Balunem K\u2019anal<\/em>) significa \u00abnueve estrellas\u00bb.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Castellanos s\u00f3lo hab\u00eda publicado hasta entonces poes\u00eda, de ah\u00ed que la lectura de su primera novela sea en varios momentos demasiado l\u00edrica.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Cuenta Emilio Carballido que, despu\u00e9s de largas pl\u00e1ticas entre Castellanos, Sergio Maga\u00f1a y el propio Carballido, \u00e9stos incitaron a su entra\u00f1able amiga a que escribiera sobre su infancia en Comit\u00e1n, Chiapas: \u00abDudaba. La insistencia nuestra fue mucha: \u2018tienes que, tienes que\u2019. Poco a poco fueron brotando las p\u00e1ginas cada vez m\u00e1s f\u00e1ciles, m\u00e1s abundantes de <em>Bal\u00fan Can\u00e1n.<\/em>\u00bb <\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><em><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/em><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><em><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/em><\/p>\n<p><em><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Bal\u00fan Can\u00e1n <\/span><\/em><span style=\"color: black; font-family: Arial\">es una novela con tintes autobiogr\u00e1ficos donde la autora recupera, a trav\u00e9s de la memoria, un pasado a\u00f1orado a la vez que doloroso; su ni\u00f1ez entre dos mundos antag\u00f3nicos que, no obstante, est\u00e1n en contacto: el de los blancos terratenientes y el de los ind\u00edgenas que lo mismo son explotados y abusados por los grandes poseedores de tierras, que vengativos.<\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Al igual que su protagonista, Rosario Castellanos fue hija de terratenientes, vivi\u00f3 su infancia en Comit\u00e1n y estuvo al cuidado de su nana Rufina, quien abandon\u00f3 la casa de la familia cuando el reparto agrario casi arruin\u00f3 a los due\u00f1os de fincas y los Castellanos emigraron hacia Ciudad de M\u00e9xico.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Como la ni\u00f1a de la novela, Rosario tuvo un hermano, Mario Benjam\u00edn, quien muri\u00f3 de apendicitis a los siete a\u00f1os.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">En la novela se ficcionaliza la muerte de Mario con la interpretaci\u00f3n ambigua de la apendicitis y la brujer\u00eda de la que es v\u00edctima el ni\u00f1o como venganza de los indios que se revelan frente a la autoridad de don C\u00e9sar, el padre de la protagonista. <\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">La novela est\u00e1 dividida en tres partes.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">La primera y la tercera est\u00e1n narradas por la protagonista, una ni\u00f1a de siete a\u00f1os que habla del mundo ind\u00edgena, de su familia terrateniente, as\u00ed como de la relaci\u00f3n que lleva con su hermano Mario, un a\u00f1o menor que ella, quien en el futuro se convertir\u00eda en el heredero del apellido y de las grandes extensiones de tierra de la familia Arg\u00fcello, pues por tradici\u00f3n es el var\u00f3n el que debe encargarse de perpetuar el poder social y econ\u00f3mico de la familia.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">La segunda parte de la novela emplea un narrador omnisciente que habla principalmente del descontento ind\u00edgena, de los brotes de violencia en las fincas, as\u00ed como del reparto agrario impulsado por el general L\u00e1zaro C\u00e1rdenas durante su mandato (1936-1940).<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Esta segunda parte resulta, por lo tanto, m\u00e1s hist\u00f3rica, aunque se aleja de la tradici\u00f3n de la novela indigenista de los a\u00f1os treinta y cuarenta donde el objetivo es la denuncia de las condiciones infrahumanas a las que son Con <em>Bal\u00fan Can\u00e1n<\/em>, y posteriormente con<em> Ciudad Real<\/em> (1960), <em>Oficio de tinieblas <\/em>(1962) y <em>Los convidados de agosto<\/em> (1964), Rosario Castellanos se convierte en una narradora imprescindible en las letras mexicanas del siglo <\/span><span style=\"font-size: 10pt; color: black; font-family: Arial\">XX<\/span><span style=\"color: black; font-family: Arial\">. <\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Sometidos los ind\u00edgenas a manos de <strong>sus explotadores: el terrateniente, el capataz, la autoridad y el cura adherido al poder. <\/strong><\/span><strong><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/strong><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Rosario Castellanos estuvo en desacuerdo en que a su novela se le etiquetara como \u00abindigenista\u00bb y se\u00f1ala que la tem\u00e1tica de sus obras \u00abindigenistas\u00bb la \u00abconstituye la persistencia de ciertas figuras recurrentes: la ni\u00f1a desvalida, la adolescente encerrada, la solterona vencida, la casada defraudada. \u00bfNo hay otra opci\u00f3n? Dentro de esos marcos establecidos s\u00ed.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">La fuga, la locura, la muerte [\u2026] si lo consideramos bien, las primeras como las otras alternativas [la vida ind\u00edgena] no son propiamente cauces de vida, sino formas de muerte\u00bb. <\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><span style=\"color: black; font-family: Arial\">La primera novela de Castellanos tiene su origen en el cuento \u00abPrimera revelaci\u00f3n\u00bb, publicado en 1950 en la revista <em>Am\u00e9rica<\/em>.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">El tratamiento del tema es diferente al de la novela, sin embargo, en este cuento se pone mayor \u00e9nfasis en la relaci\u00f3n entre la ni\u00f1a y el hermano, as\u00ed como en la muerte de \u00e9ste y en el sentimiento de culpa que experimenta la protagonista que, para expiar sus faltas, escribe en varias partes de su casa el nombre del hermano:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span><\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span>\u00abCon mi letra inh\u00e1bil, torpe, fui escribiendo el nombre de Mario. <o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Mario en los ladrillos del jard\u00edn.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Mario en las paredes del corredor.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Mario en las p\u00e1ginas de mis cuadernos. <o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Porque Mario est\u00e1 lejos.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Y yo quisiera pedirle perd\u00f3n.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">\u00bb En el cuento no aparecen los ind\u00edgenas como tema o personajes.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span><\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span>Podemos decir que la escritura de la novela de Castellanos cumple en cierto sentido la misma funci\u00f3n que en la ni\u00f1a protagonista: la b\u00fasqueda del perd\u00f3n por parte del hermano ausente, el que desde la visi\u00f3n de los padres no debi\u00f3 haber muerto, y fijar en un texto esa historia dolorosa, exorcizar la presencia de una p\u00e9rdida a trav\u00e9s de la escritura <\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">En <em>Bal\u00fan Can\u00e1n,<\/em> la figura de la nana india es muy significativa, ya que proporciona a la ni\u00f1a \u00abladina\u00bb el sentido de la comprensi\u00f3n y la solidaridad entre los individuos.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Es esta mujer la que le cuenta historias ind\u00edgenas y trata de que la protagonista no experimente el mismo desprecio que sienten sus padres hacia los indios; la introduce a un mundo \u00abentre\u00bb la cultura occidental y la ind\u00edgena.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span><\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span>Al igual que la protagonista, la nana carece de nombre dentro de la narraci\u00f3n, pues en un sentido familiar y social ambas carecen de valor, no tienen identidad;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">la ni\u00f1a por haber nacido mujer, y la nana porque adem\u00e1s de ser una mujer que trabaja para los ladinos, es ind\u00edgena.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">La presencia de personajes femeninos con historias tr\u00e1gicas es constante a lo largo de la obra.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">La primera de ellas es Zoraida, la madre de la ni\u00f1a cuyo matrimonio, como en el caso de la madre de Rosario Castellanos, con un hombre veinte a\u00f1os mayor que ella, signific\u00f3 un ascenso social y econ\u00f3mico.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Zoraida aparece como una mujer frustrada en lo conyugal, y devaluada a la muerte de su hijo Mario, que en muchos sentidos justificaba su existencia por haber nacido hombre.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Significativamente, este personaje no vuelve a tener participaci\u00f3n dentro de la historia a la muerte de Mario; su voz y autoridad no se vuelven a escuchar, desaparece como personaje. <\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Tres personajes femeninos \u2013las primas de C\u00e9sar Arg\u00fcello\u2013 resultan significativos: Francisca, una mujer solterona y dominante que tiene contactos con el Dzulum \u2013especie de demonio ind\u00edgena\u2013 y que es temida incluso por los propios indios de su finca;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Romelia, mujer casada que cuando pelea con su marido se inventa enfermedades;<o:p><\/o:p><\/span><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><span>\u00a0<\/span>y Matilde, que frente a la terrible idea de convertirse en una solterona, establece una relaci\u00f3n incestuosa con Ernesto, el hijo bastardo del hermano de don C\u00e9sar.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">El destino de esta \u00faltima es el m\u00e1s catastr\u00f3fico pues, al esperar un hijo de su propio sobrino, opta por el aborto y se interna en la selva donde, seg\u00fan los dem\u00e1s personajes, el Dzulum se apodera de ella.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Estas tres mujeres est\u00e1n unidas por la insatisfacci\u00f3n. As\u00ed, tener o no un marido, no las aparta de sus obsesiones, tampoco les asegura una vida m\u00e1s tranquila. <\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">El personaje de Amalia, una solterona terrateniente, es igualmente catastr\u00f3fico. Frente a la espera de que su madre muera para poder ingresar como religiosa, el paso del tiempo le impide consagrarse a la religi\u00f3n.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Es ella la que prepara a Mario y a la protagonista para la primera comuni\u00f3n; les infunde el miedo hacia un Dios poderoso que castiga; al hablarles del pecado y la gracia, del cielo y del infierno, de la bondad y de la maldad, crea en los ni\u00f1os la imagen de un Dios amenazante. Amalia es tambi\u00e9n una mujer frustrada que no ha podido realizarse ni como mujer, ni como religiosa.<\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Del sector de los blancos pobres, los personajes femeninos de <st1:personname ProductID=\"la Tullida\" w:st=\"on\">la Tullida<\/st1:personname> y do\u00f1a Nati no tienen una suerte mejor.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">La primera vive de la caridad de Zoraida, est\u00e1 imposibilitada para caminar y, frente a los augurios revelados de la muerte de Mario, es desprotegida y humillada por la madre de la protagonista.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Do\u00f1a Nati es la mujer pobre que se involucr\u00f3 con el hermano de C\u00e9sar; ahora est\u00e1 ciega y depende de la caridad de la gente, as\u00ed como del trabajo de su hijo, quien es asesinado como venganza del maltrato hacia los ni\u00f1os ind\u00edgenas de la finca cuando es obligado por su t\u00edo C\u00e9sar a ser el maestro rural.<\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><em><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/em><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><em><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/em><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><em><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/em><\/p>\n<p><em><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Bal\u00fan Can\u00e1n <\/span><\/em><span style=\"color: black; font-family: Arial\">es una novela que expone varias l\u00edneas tem\u00e1ticas: el mundo ind\u00edgena con su cosmovisi\u00f3n, los conflictos entre terratenientes y nativos, el destino tr\u00e1gico de todos los personajes femeninos, el gran cari\u00f1o e identificaci\u00f3n entre la nana india y la ni\u00f1a blanca, el mundo \u00abentre\u00bb<em>, \u00ab<\/em>transculturado\u00bb de la protagonista, as\u00ed como la muerte de Mario y el sentimiento de culpa en la ni\u00f1a.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">La novela de Castellanos sigue siendo muy actual en cuanto a las dificultades de supervivencia de los ind\u00edgenas de los Altos de Chiapas, as\u00ed como por la indiferencia y desprecio de los poseedores y gobiernos. <o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p style=\"margin: 0cm 0cm 0pt\" class=\"MsoNormal\"><span style=\"color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: black; font-family: Arial\">Con <em>Bal\u00fan Can\u00e1n<\/em>, y posteriormente con<em> Ciudad Real<\/em> (1960), <em>Oficio de tinieblas <\/em>(1962) y <em>Los convidados de agosto<\/em> (1964), Rosario Castellanos se convierte en una narradora imprescindible en las letras mexicanas del siglo <\/span><span style=\"font-size: 10pt; color: black; font-family: Arial\">XX<\/span><span style=\"color: black; font-family: Arial\">. <\/span><span style=\"color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><o:p><font face=\"Times New Roman\">\u00a0<\/font><\/o:p><\/p>\n<p align=\"right\" style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: right\" class=\"MsoNormal\"><strong><span style=\"font-size: 10pt; color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/strong><\/p>\n<p align=\"right\" style=\"margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: right\" class=\"MsoNormal\"><strong><span style=\"font-size: 10pt; color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/strong><\/p>\n<p><strong><span style=\"font-size: 10pt; color: black; font-family: Arial\">Gerardo Bustamante Berm\u00fadez<\/span><\/strong><strong><span style=\"font-size: 10pt; color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/strong><strong><em><span style=\"font-size: 10pt; color: black; font-family: Arial\"><\/span><\/em><\/strong><span style=\"font-size: 10pt; color: black\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>A cincuenta a\u00f1os de Bal\u00fan Can\u00e1n* \u00a0En 1957, Rosario Castellanos public\u00f3 su primera novela titulada Bal\u00fan Can\u00e1n, que en maya antiguo (Balunem K\u2019anal) significa \u00abnueve estrellas\u00bb. Castellanos s\u00f3lo hab\u00eda publicado hasta entonces poes\u00eda, de ah\u00ed que la lectura de su primera novela sea en varios momentos demasiado l\u00edrica. Cuenta Emilio Carballido que, despu\u00e9s de largas [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":249,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-781","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-mundo"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/781","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/249"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=781"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/781\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=781"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=781"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/eloficiodehistoriar.com.mx\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=781"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}